Ds. A. Schot
De toekomst van de gedrukte preek
De toekomst van de gedrukte preek
Inleiding
Mijn onderwerp luidt: de toekomst van de gedrukte of gepubliceerde preek. Wanneer we die vraag stellen, denken de meesten direct aan boeken, bundels en drukwerk. Worden er nog wel preken gelezen? Kopen mensen nog wel prekenbundels? En zal dat over twintig jaar nog zo zijn?
Toch vermoed ik dat juist die vragen niet de kern raken. De wezenlijke vraag is niet of één bepaalde vorm van uitgave overleeft, maar waarom de kerk al meer dan vijf eeuwen de behoefte heeft gehad om preken te bewaren, te publiceren, te verspreiden en opnieuw te laten klinken. De drager veranderde van handschrift in drukwerk, van gebonden boek in pdf, e-book, digitale databank, audio en video. De functie bleef opmerkelijk constant.
Daarom wil ik deze lezing niet beperken tot de toekomst van papier. Ik wil eerst kijken naar het verleden van de gepubliceerde preek, vervolgens naar de leesdienst, daarna naar het recente onderzoek en de uitgeefpraktijk, en tenslotte naar de toekomst. Mijn hoofdstelling is eenvoudig: de toekomst van de gepubliceerde preek wordt minder door haar vorm bepaald dan door haar functie.
De gereformeerde traditie heeft de gedrukte preek nooit als een vanzelfsprekende vervanging van die prediking beschouwd. Maar zij heeft evenmin geloofd dat de vrucht van de prediking ophoudt wanneer de kerkdienst eindigt. Juist in die spanning ontstond een rijke cultuur van bewaren, herlezen, voorlezen, hertalen en doorgeven.
1. De gepubliceerde preek als vrucht van de Reformatie
Wanneer wij het woord prekenbundel horen, denken wij gemakkelijk aan een leesdienst. Historisch gezien ligt de oorsprong van de gepubliceerde preek echter dieper. Er zijn tientallen preken van Augustinus. In ieder geval zijn er ook preken uit de Vroege Kerkgeschiedenis bekend. De Reformatie was een uitgesproken woordbeweging. Gods Woord moest niet alleen in de kerk worden gehoord, maar ook in de huizen worden gelezen.
De boekdrukkunst maakte een ongekende verspreiding mogelijk van Bijbelvertalingen, catechismussen, belijdenisgeschriften, stichtelijke lectuur en preken,
In zekere zin werd de gedrukte preek een verlengstuk van de kansel. De prediking kreeg een bereik dat verder ging dan één kerkgebouw en één zondag. Zij ging mee naar huis, werd opnieuw gelezen en gebruikt bij de huisgodsdienst, in de binnenkamer, bij het onderwijs van kinderen en jongeren en bij de nabetrachting op de gehoorde prediking.
De gereformeerde traditie heeft daarom vanaf de zestiende eeuw grote aantallen preken gepubliceerd. Denk aan Hellenbroek, Smytegelt, Comrie, Boston en vele anderen. Die uitgaven waren meestal niet in de eerste plaats bedoeld om in de eredienst voorgelezen te worden. Verschillende oudvaders waren juist terughoudend. Voetius legde nadruk op de levende stem. Abraham van de Velde waarschuwde ervoor menselijke geschriften naast de goddelijke openbaring te plaatsen. Franciscus Ridderus noemde zichzelf zelfs geen vriend van gedrukte preken. Toch publiceerden zulke mannen hun preken.
De verklaring is dat zij geloofden dat de prediking niet ophield wanneer de dienst eindigde. De gepubliceerde preek moest de gehoorde waarheid dichter bij hart en huis brengen.
“Hartelijke liefde ontvlamming en levendige werkzaamheid”
Uit: Abraham Hellenbroek, voorrede bij uitgegeven preken.
Daar ligt de oorspronkelijke roeping van de gepubliceerde preek: niet als vervanging van de prediking, maar als verlengstuk ervan. Zij moest dienen tot nabetrachting, persoonlijke overdenking, huisgodsdienst, geestelijke oefening en onderwijs.
2. Waarom werden preken generaties lang gelezen?
Waarom werden preken van Smytegelt, Comrie, Boston of Brakel niet slechts één generatie gelezen? Waarom gingen zulke boeken van vader op zoon over? Waarom werden zij soms zo intensief gebruikt dat de banden versleten en de bladzijden vol aantekeningen raakten? Een bijkomend aspect is dat mensen vaak weinig boeken hadden. Het boek werd gelezen en herlezen.
Dat hangt samen met de bijzondere plaats die de prediking binnen de gereformeerde traditie inneemt. Een preek werd niet beschouwd als een religieuze redevoering of als een persoonlijk betoog van een predikant. Men beleed dat God door de verkondiging van Zijn Woord spreekt. Juist daarom ontstond de behoefte om de inhoud van die verkondiging te bewaren.
Een prekenbundel werd daardoor meer dan een boek. Zij werd een middel van onderwijs, zelfonderzoek en geestelijke vorming. Preken hielpen lezers om Schriftwoorden in hun samenhang te verstaan, om de gangen van het geestelijke leven te onderscheiden en om de toepassing van Gods Woord op het hart te zoeken.
Die praktijk is niet alleen historisch. In een werkstuk over ds. G. van Reenen beschreef een catechisant hoe zij in een oude bundel aantekeningen van haar overleden grootvader vond: jaartallen waarop hij de preek zelf las of waarop zij in een leesdienst was voorgelezen. Daardoor werd een prekenboek tegelijk een geestelijk familiearchief. De gedrukte preek verbindt niet alleen eeuwen, maar soms ook generaties binnen één gezin.
Deze hedendaagse praktijk ondersteunt de gedachte dat de gepubliceerde preek een geheugenfunctie heeft. Zij bewaart niet slechts tekst, maar ook de sporen van lezen, horen en geestelijke verwerking.
3. De wortels van de leesdienst in de Reformatie
In eerdere versies van deze lezing werd de leesdienst vooral met de negentiende eeuw verbonden. Dat moet historisch worden aangescherpt. De brede verbreiding van leesdiensten hangt inderdaad sterk samen met conventikels, de Afscheiding en het grote aantal vacante gemeenten in de negentiende eeuw. Maar de wortels gaan terug tot de Reformatie zelf.
Ds. K. de Gier wijst in zijn verklaring van de Dordtse Kerkorde op verschillende vroege synodale besluiten. In 1563 werd te Le Bouton voor de kerken in de Zuidelijke Nederlanden bepaald dat, wanneer een dienaar ontbrak, een ouderling op zondag in het gebed moest voorgaan en een predicatie moest lezen die door de predikant of kerkenraad was aanbevolen. De Synode van Emden van 1571 besloot dat in plaatsen waar nog geen dienst des Woords kon worden ingericht, preeklezers, ouderlingen en diakenen konden worden aangesteld. Deze hulpdienst had een opbouwend en missionair doel: zo kon een gemeente rondom het Woord worden vergaderd.
Tegelijk waren de eerste gereformeerde synoden voorzichtig. De Synode van Middelburg van 1581 raadde het aanstellen van vaste lezers af. Alleen in afgelegen plaatsen waar men van de dienst des Woords verstoken was, kon dit bij uitzondering en met advies van de classis worden toegestaan. De lezer moest een noodhulp blijven. Men wilde voorkomen dat er ongemerkt een nieuw ambt zou ontstaan.
Daarmee is de fundamentele spanning al in de zestiende eeuw aanwezig. Enerzijds erkende men de noodzaak van de leesdienst. Anderzijds wilde men vasthouden aan het bijzondere ambt van de dienaar des Woords. De leesdienst was nodig, maar mocht de prediking niet overbodig maken.
“De lezer is als helper van de predikant de mond die tot de gemeente spreekt door de geschreven preek voor te lezen.”
Uit: K. de Gier, De Dordtse Kerkorde, een praktische verklaring, passage over de preeklezer.
4. De leesdienst als hulpdienst van het Woord
De Gier noemt de leesdienst een hulpdienst aan de dienst des Woords. Dat is een nauwkeurige formulering. De lezer wordt geen predikant. Hij brengt ook niet zijn eigen gedachten. Hij stelt zich dienstbaar op aan een preek die onder verantwoordelijkheid van de kerkenraad is gekozen.
Daarom was de gereformeerde traditie terughoudend met wijzigingen. Volgens De Gier kon een lezer bij hoge uitzondering iets weglaten wanneer een preek te lang was of wanneer een toevoeging duidelijk aan een vroegere bijzondere omstandigheid gebonden was. Een vreemd woord kon worden vertaald. Maar hij moest niet naar eigen goeddunken uitleg en toepassing veranderen.
Tegelijk is preeklezen meer dan het mechanisch uitspreken van woorden. Bouwman benadrukte dat niet iedere ouderling de gave bezit om stichtelijk te lezen. Een ouderling kan een voortreffelijk opziener zijn en toch geen goede lezer. Een preeklezer moet zelf verstaan wat hij leest en het gelezene zo overbrengen dat de gemeente de inhoud beter begrijpt.
Dit maakt de keuze van een lezer tot een geestelijke en pastorale verantwoordelijkheid. Niet het ambt alleen en evenmin een welluidende stem zijn beslissend. Het gaat om de gave om de geschreven verkondiging begrijpelijk en dienstbaar te laten klinken.
“Zodat van het lezen der preek werkelijk stichting uitgaat”
Uit: H. Bouwman, Gereformeerd Kerkrecht, deel I, p. 362; aangehaald door K. de Gier.
Ook de keuze van de preek behoort niet willekeurig te zijn. De kerkenraad dient te letten op de gereformeerde inhoud, op het kerkelijk jaar, op de doorgaande prediking en op de behoeften en noden van verstand en hart, van heel het leven der gemeente. Een leesdienst is geen opvulling van een open plek in het rooster. Zij vraagt geestelijke onderscheiding. Ook gebeurt het dat binnen kerkenraden de keus van gelezen preken wordt besproken.
5. Van noodvoorziening naar blijvende kerkelijke praktijk
De leesdienst kreeg vooral in de negentiende eeuw een grote uitbreiding. Conventikels kwamen samen om preken te lezen en geestelijke zaken te bespreken. Na de Afscheiding ontstonden talloze kleine en vacante gemeenten. Het lezen van preken werd daar een noodzakelijke voorziening. Dat verklaart waarom leesdiensten tot vandaag vooral voorkomen in kerkverbanden met veel vacante gemeenten.
Wat begon als een noodoplossing, kreeg daardoor een blijvende plaats. Veel tijdelijke maatregelen verdwijnen zodra de nood afneemt. De leesdienst bleef. De verklaring ligt niet alleen in het voortdurende predikantentekort, maar ook in de geestelijke waardering die zich rond het gelezen Woord ontwikkelde.
Kerkgangers vertellen hoe bepaalde leespreken hun leven lang zijn bijgebleven. Ds. M. Groen schreef dat velen bij het woord leesdienst een tweederangs gevoel hebben, maar stelde daar nadrukkelijk tegenover dat de Heere ook in een leesdienst Zijn gemeente ontmoet.
Hier moet het evenwicht bewaard blijven. Niemand hoeft de leesdienst als ideaal te presenteren. Een eigen herder en leraar is een grote gave van Christus. Een predikant die met zijn gemeente leeft en haar noden kent, kan niet door een boek worden vervangen. Maar daaruit volgt niet dat een gemeente zonder predikant geestelijk aan zichzelf zou zijn overgelaten.
“Ook in een leesdienst ontmoet de Heere Zijn gemeente, ook dan is er bediening van het Goddelijke Woord”
Uit: M. Groen, Zalig hij die voorleest, Ambtelijk Contact.
6. Een Noord-Amerikaanse discussie over bediening en stichting
Dezelfde spanning vinden we in de vroege geschiedenis van de Protestant Reformed Churches in Amerika. Vacante gemeenten lagen soms ver van de opleiding in Grand Rapids. Studenten waren schaars. Ouderlingen zochten soms een hele week naar een geschikte preek en lazen die op de sabbat onder verantwoordelijkheid van de kerkenraad.
In die kring werd aanvankelijk onderscheid gemaakt tussen officiële bediening van het Woord en een stichtelijk woord. Een student of ouderling bracht wel een Schriftuurlijke boodschap die Gods volk kon opbouwen, maar men noemde dit niet zonder meer bediening van het Woord. L. Vermeer, die hierover in 1943 in The Standard Bearer schreef, ging dat onderscheid steeds meer betwijfelen.
Zijn redenering is principieel. Christus geeft ambten tot opbouw van Zijn lichaam. De officiële prediking is aan de kerk toevertrouwd en wordt normaal door een wettig geroepen dienaar verricht. Een ouderling wordt door het lezen geen predikant. Maar wanneer de kerkenraad de gemeente samenroept, een verantwoorde preek kiest en een ouderling machtigt die voor te lezen, wordt volgens Vermeer Gods Woord officieel door de kerk aan de gemeente gebracht.
Hij wil daarmee het predikantsambt niet relativeren. Een eigen pastor is een van Gods grote gaven. Maar hij wil evenmin zeggen dat een gemeente tijdens een langdurige vacature jarenlang zonder bediening van het Woord zou zijn.
“Though then that elder is not a minister, yet the minister of another flock is being used, to not only edify but to Minister the Word of God unto the Church.”
Uit: L. Vermeer, Sermon Reading and the Ministry of the Word, The Standard Bearer, 1 februari 1943.
Vrij vertaald: hoewel de ouderling zelf geen dienaar des Woords is, wordt door hem de prediking van een dienaar uit een andere gemeente gebruikt om niet alleen te stichten, maar ook Gods Woord aan de kerk te bedienen.
“God is preaching His Word through the ministry of His Church.”
Uit: L. Vermeer, Sermon Reading and the Ministry of the Word, The Standard Bearer, 1 februari 1943.
7. De leesdienst is niet alleen een Nederlands verschijnsel
De internationale vergelijking nuanceert het beeld dat de leesdienst typisch Nederlands zou zijn. Vooral in kerken die uit de Nederlandse gereformeerde emigratie zijn voortgekomen, is een herkenbare leespreekcultuur ontstaan.
In de Christian Reformed Church in North America werd kerkordelijk rekening gehouden met het lezen van preken. De kerk had decennia lang een Sermons for Reading Services Committee. Die commissie verzamelde preken en liturgieën, vooral voor gemeenten zonder predikant. De synode beëindigde het commissiewerk in 2015, mede vanwege geringere vraag en de beschikbaarheid van andere bronnen, maar liet het materiaal online beschikbaar en droeg Calvin Theological Seminary en het Center for Excellence in Preaching op verdere bronnen aan te bieden. De huidige verzameling bevat meer dan 250 leespreken en wordt ook aanbevolen voor persoonlijk gebruik.
Ook binnen de United Reformed Churches en de Protestant Reformed Churches is sermon reading bekend. In Zuid-Afrika spreekt men van leesdiens. Daar wordt de leesdienst omschreven als een hulpdienst voor de dienst van het Woord, gericht op die meeste stigting van die gemeente. Ook in Nieuw-Zeeland komt de reading service plaatselijk voor.
Schotland laat een ander patroon zien. Daar bestaat een rijke cultuur van geschreven preken, maar vacante gemeenten worden vaker geholpen door supply preaching: een predikant, student of bevoegde voorganger van elders. De gereformeerde traditie leidt dus niet vanzelf tot leesdiensten. Zij worden vooral sterk waar langdurige vacatures, grote geografische afstanden en een hoge waardering voor geschreven prediking samenkomen.
Internationaal verschijnt hetzelfde patroon: noodsituatie, behoefte aan betrouwbare preken, selectie en publicatie, vervolgens een blijvende kerkelijke praktijk. Dat patroon verbindt Nederland, Noord-Amerika, Zuid-Afrika en Nieuw-Zeeland.
8. De preek als geestelijk archief van de kerk
De gepubliceerde preek vervult nog een functie die gemakkelijk wordt vergeten: zij vormt het geestelijke archief van de kerk. Dankzij uitgegeven preken kunnen wij vandaag nog luisteren naar Luther, Calvijn, Boston, Smytegelt, Comrie, Hellenbroek, Kersten en vele anderen. Hun stemmen zijn verstomd, maar hun prediking spreekt nog.
Wat zou de kerk verloren hebben wanneer hun preken nooit waren uitgegeven? Waarschijnlijk een belangrijk deel van haar geestelijk erfgoed. Dogmatische handboeken laten zien wat een kerk leerde. Kerkorden laten zien hoe zij was ingericht. Maar preken laten horen hoe het Woord werd uitgelegd, aangezegd, toegepast en pastoraal nabij gebracht.
Preken bewaren daarom meer dan informatie. Zij bewaren taal, geestelijke accenten en de wijze waarop een generatie de Schrift hoorde. Dat maakt heruitgave en vertaling meer dan antiquarische belangstelling. Het is een poging om de katholiciteit van de kerk hoorbaar te houden en niet opgesloten te raken in de stemmen van de eigen tijd.
Een recent steunverzoek van Stichting Tabernakel verwoordt deze gedachte treffend. De stichting vertaalt preken uit de puriteinse traditie omdat iedere generatie kennis moet kunnen maken met stemmen uit het verleden. Wie zich tot zijn eigen tijd beperkt, mist de correctie en verrijking van de kerk van alle eeuwen.
Ook recente kerkelijke uitgaven bevestigen deze archieffunctie. Nieuwe bundels brengen niet eerder gepubliceerde preken aan het licht, bestaande uitgaven worden hertaald en oude predikers worden opnieuw thematisch ontsloten.
9. Wat leert het RD-onderzoek van 2025?
In 2025 publiceerde het Reformatorisch Dagblad een omvangrijk onderzoek naar leespreken. Het baseerde zich op 126 bruikbare prekenregisters uit gemeenten waarin leesdiensten veel voorkomen. In totaal werden precies 118.000 gelezen preken geanalyseerd. Daarnaast waren er enquêtes onder 4.125 RD-lezers en 225 kerkenraden.
Dat aantal alleen al maakt duidelijk dat de leespreek geen marginaal museumverschijnsel is. Vanaf 1986 waren in de database jaarlijks meer dan duizend preken beschikbaar en vanaf 1996 meer dan tweeduizend. De registers bevatten honderden auteurs en laten verschuivingen over langere tijd zien.
Een belangrijke uitkomst is dat oude schrijvers in verschillende kerkverbanden minder vaak worden gelezen. In de Gereformeerde Gemeenten daalde het aandeel oudere auteurs sterk. In de Gereformeerde Gemeenten in Nederland trad eveneens een daling op. In de Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland bleef de voorkeur voor oudvaders en puriteinen veel stabieler.
De afname van oude schrijvers betekent niet automatisch dat de behoefte aan leespreken afneemt. Zij wijst eerder op een verandering in selectie. In veel gemeenten krijgen auteurs uit het eigen kerkverband en meer recente predikanten een groter aandeel.
Het onderzoek liet ook zien dat begrijpelijkheid zwaar weegt. Oudere preken worden gewaardeerd om hun diepgang, maar vooral kinderen en jongeren kunnen moeite hebben met taal en zinsbouw. Dat stelt de kerk voor een principiële vraag: wat heeft zij eraan wanneer een preek wel zorgvuldig wordt bewaard, maar niet meer wordt verstaan?
10. De grote uitdaging: verstaanbaarheid zonder verarming
De toekomst van de gepubliceerde preek zal mede afhangen van haar verstaanbaarheid. Dat vraagt niet om inhoudelijke verarming. Het vraagt om zorgvuldige ontsluiting.
Ds. M. Groen beschrijft hoe een preeklezer soms lange zinnen kan knippen, ouderwetse woorden kan vervangen en achterhaalde voorbeelden voorzichtig kan actualiseren. Tegelijk waarschuwt hij tegen ingrijpende wijzigingen in uitleg en toepassing. De preeklezer moet niet een halve nieuwe preek maken.
De Gier is hierin strenger en benadrukt dat veranderingen slechts onder verantwoordelijkheid van de kerkenraad en binnen beperkte grenzen mogen plaatsvinden. Beide stemmen delen echter dezelfde zorg: de geschreven preek moet trouw worden doorgegeven én werkelijk verstaanbaar klinken.
Dezelfde spanning zien we bij hedendaagse uitgevers. Oude preken worden vertaald, hertaald, in moderne spelling gezet, van inleidingen voorzien en thematisch gerangschikt. De oude preek wordt daarmee een nieuw redactioneel product, zonder dat haar inhoud nieuw hoeft te zijn.
Taal is de brug waarover de inhoud de hoorder bereikt. Een hertaling die theologische precisie verliest, schaadt de boodschap. Maar een uitgave die uit eerbied voor de oude vorm ontoegankelijk blijft, schiet eveneens haar doel voorbij. De toekomst vraagt om mensen die zowel de taal van de bronnen als die van de nieuwe generatie verstaan.
“We moeten het oude goud niet verliezen.”
Uit: J.M. van Koeveringe in Reformatorisch Dagblad, Hertaal oudvaders vrijmoedig, 19 april 2025.
11. De uitgeefpraktijk tussen 2010 en 2025
Niet alleen het gebruik in leesdiensten, maar ook de uitgeefpraktijk zegt iets over de levensvatbaarheid van de gepubliceerde preek. Een vergelijking van uitgeverscatalogi uit 2010, 2015, 2020 en 2025 geeft geen aanwijzing dat het aanbod aan reformatorische prekenbundels is ingestort. Wel is het sterk gedifferentieerd.
Een methodische kanttekening is noodzakelijk. Catalogi plaatsen preken, overdenkingen, oefeningen en Bijbellezingen soms in één rubriek. Daarom is een absoluut jaartotaal moeilijk betrouwbaar vast te stellen. Het is verstandiger de ontwikkeling kwalitatief te beschrijven dan een schijnbaar exact marktcijfer te presenteren.
Rond 2010 domineerde het klassieke model. Een bundel bevatte vier tot twaalf preken van één predikant. Daarnaast verschenen jaarlijkse verzamelbundels. De predikant stond centraal.
Rond 2015 bleef dat model bestaan, maar de inhoud werd nadrukkelijker een selectiecriterium. Er kwamen meer bundels over een Bijbelboek, een Bijbelse persoon, de lijdensweken, het kerkelijk jaar of een bepaald thema.
Rond 2020 was de diversificatie duidelijk. Catalogi boden preken van hedendaagse predikanten, overleden predikanten en oudvaders. Er verschenen bundels over Johannes 9, Lazarus, Nehemia en andere afgebakende onderwerpen. Oude predikers werden opnieuw uitgegeven en vertaalde buitenlandse prediking kreeg een eigen plaats.
In 2025 is de prekenbundel een gedifferentieerd product. De lezer kan kiezen uit levende predikanten, overleden predikanten, oudvaders, buitenlandse auteurs, Bijbelboeken, Bijbelse personen, kerkelijke feestdagen en bijzondere gelegenheden. De markt is niet verdwenen, maar veranderd.
12. Uit den schat des Woords als graadmeter
De serie ‘Uit den schat des Woords’ is een bruikbare graadmeter voor continuïteit. De 61e jaargang verscheen in 2010, de 65e in 2015, de 71e in 2020, de 75e in 2024 en de 76e in 2025. De bundels worden gepresenteerd voor leesdiensten én persoonlijk gebruik.
Opmerkelijk is dat de 75e jaargang als laatste werd aangekondigd, terwijl in 2025 toch een 76e jaargang verscheen. Daaruit mag zonder verkoopcijfers niet worden geconcludeerd dat de markt groeit. De uitgever wilde stoppen, maar vanuit de kerk is erop aangedrongen om deze serie voort te zetten. De afname ligt rond de 300 exemplaren.
Juist de lange duur van zo’n serie is veelzeggend. Zij heeft veranderende generaties, liturgische gewoonten, mediavormen en economische omstandigheden doorstaan. De serie is niet onveranderd gebleven, maar haar dubbele functie bleef herkenbaar: een handreiking voor de eredienst en een bron voor persoonlijk gebruik.
13. Nieuwe productie in 2024-2026
De meest recente inventarisatie bevestigt dat reformatorische uitgevers de prekenbundel niet massaal verlaten. Gebr. Koster publiceert actuele bundels, preken van overleden predikanten en opnieuw ontsloten oudvaders. De Banier onderhoudt seriële uitgaven en puriteinse klassieken. Den Hertog brengt bundels van afzonderlijke predikanten en vertaalde oudere auteurs. Ook De Ramshoorn, Van Velzen en kleinere uitgevers blijven preken uitgeven.
Een voorbeeld uit 2026 is ‘Troost voor een vluchteling’, met vijftien niet eerder uitgegeven preken die in de Gereformeerde Gemeente te Klaaswaal zijn gehouden. De preken zijn geschikt gemaakt voor persoonlijk gebruik en leesdiensten. Veel aandacht is besteed aan opmaak en leesbaarheid. De opbrengst is bestemd voor hulp aan de Tamil-bevolking op Sri Lanka. Hier komen publicatie, leesdienst, persoonlijke stichting en diaconaat samen.
Een ander voorbeeld is ‘De mens in alle staten’, een bundel van preken over de viervoudige staat van Thomas Boston, uitgegeven in samenwerking met Den Hertog ten bate van de nieuwbouw van een kerk. Ook hier krijgt de prekenbundel een meervoudige functie: geestelijke lectuur, gemeentelijke identiteit en financiële ondersteuning van kerkbouw.
Deze voorbeelden bewijzen niet hoeveel exemplaren worden verkocht. Zij laten wel zien dat prekenbundels nog steeds worden gezien als bruikbare dragers van inhoud, als gemeentelijk project en als middel om bredere doelen te ondersteunen.
14. Van prekenbundel naar predikingsbibliotheek
We kunnen de ontwikkeling tussen 2010 en 2025 samenvatten als een verschuiving van een bundelmarkt naar een predikingsbibliotheek.
In 2010 luidde de impliciete boodschap vooral: lees deze preken van deze predikant. In 2015 werd dat: lees deze preken over dit onderwerp. Rond 2020 kwamen auteur, thema, oudvader en Bijbelboek naast elkaar te staan. In 2025 kan de lezer kiezen uit een brede catalogus van prediking.
De vraag is niet alleen meer: wat lezen wij wanneer er zondag geen predikant is? Daarnaast komt de vraag: welke prediking wil ik thuis lezen? Dat is een verschuiving van uitsluitend institutioneel gebruik naar institutioneel gebruik én individuele selectie.
Dat is geen volledige breuk met het verleden. Persoonlijke lezing, nabetrachting en huisgodsdienst hoorden juist tot de oorspronkelijke redenen om preken te publiceren. De geschiedenis maakt hier een cirkelbeweging.
15. De dubbele functie: eredienst en persoonlijke stichting
Een van de sterkste lijnen door het onderzoek is de dubbele functie van de gepubliceerde preek. Zij dient de gemeente én de individuele lezer.
Die dubbele functie zien we bij de oudvaders, bij Uit den schat des Woords en bij moderne Nederlandse bundels. We zien haar ook in Noord-Amerika. Een prekenbundel van Mid-America Reformed Seminary wordt aanbevolen met de mededeling dat ouderlingen de preken zo nodig als leespreek kunnen gebruiken en dat iedere gelovige ze tot persoonlijke stichting kan lezen.
Dezelfde tekst kan dus in twee ruimten functioneren: in de openbare samenkomst en in de stille leeskamer. Dat verklaart een deel van de veerkracht. Wanneer het aantal leesdiensten afneemt, kan de bundel nog steeds een persoonlijk lezerspubliek vinden. Wanneer de persoonlijke leescultuur onder druk staat, blijft er in vacante gemeenten een liturgische behoefte bestaan.
16. De digitale revolutie
Misschien staan wij voor de grootste verandering sinds de boekdrukkunst. Eeuwenlang werd de preek vooral verspreid via boeken en bundels. Nu bestaan digitale prekenbanken, websites, pdf-archieven, e-books, audio-opnamen, kerkomroep, livestreams, YouTube-kanalen en podcasts.
De beschikbaarheid is ongekend. Waar een gezin vroeger enkele tientallen bundels bezat, kan het nu toegang hebben tot duizenden preken. Dat verandert de vraag. Vroeger vroeg men: waar vind ik een geschikte preek? Nu vraagt men: welke preek kies ik uit een overvloed?
Digitalisering vervangt het gedrukte boek niet eenvoudig. Vanaf ongeveer 2015 verschenen bundels ook als e-book. Gedrukte en digitale vormen gingen naast elkaar bestaan. Mediahistorie verloopt vaak niet als volledige vervanging, maar als uitbreiding en herverdeling.
De Christian Reformed Church laat dit zien. Een commissie produceerde vroeger boekjes met geselecteerde leespreken. Later kwam een digitale collectie beschikbaar. De commissie werd opgeheven, maar de verzameling bleef online. De institutionele vorm veranderde, de functie bleef.
17. Digitale kansen en risico’s
Digitale verspreiding vergroot het bereik, maar roept nieuwe vragen op. Een preek ontstaat in een concrete eredienst en is vaak op een bepaalde gemeente gericht. Online verspreiding haalt haar uit die context. Fragmenten kunnen worden losgemaakt van het geheel. Persoonlijke informatie vraagt zorgvuldigheid. Auteursrecht en toestemming van de predikant spelen een rol.
Een interne kerkelijke memo over bescherming van prediking bij sociale media wijst op risico’s rond langdurige opslag, geknipte fragmenten en nieuwe technische mogelijkheden zoals gemanipuleerd beeld of geluid. Dergelijke risico’s maken publicatie niet onmogelijk, maar vragen redactionele en bestuurlijke verantwoordelijkheid.
De toekomst vraagt daarom niet alleen om veel beschikbaarheid, maar om zorgvuldig beheer. Wie publiceert? Met welke toestemming? In welke vorm? Hoe wordt context bewaard? Hoe beschermen we de integriteit van de prediking zonder haar onnodig op te sluiten? In ieder geval moet de auteur toestemming geven voor digitale publicatie.
18. Een opmerkelijke paradox: waarom lezen als we kunnen luisteren?
Nog nooit waren er zoveel manieren om een preek gratis of goedkoop te beluisteren. Men kan diensten live volgen, opnamen terugluisteren, video’s bekijken en podcasts meenemen onderweg. Toch blijven uitgevers gedrukte preken uitgeven.
Waarom zou iemand een preek lezen wanneer hij haar ook kan beluisteren? Het antwoord ligt mogelijk in het verschil tussen een gebeurtenis en een tekst. Een gehoorde preek voltrekt zich in de tijd en gaat voorbij. Een gelezen preek kan worden stilgezet, herlezen, onderstreept, vergeleken en bewaard.
Bij lezen bepaalt de lezer het tempo. Een moeilijke zin kan opnieuw worden genomen. Een uitleg kan naast de Schrift worden gelegd. Een toepassing kan later worden herlezen. De tekst kan meegaan naar een ziekenhuis of stille kamer en aan een volgende generatie worden doorgegeven.
Dat betekent niet dat lezen hoger staat dan horen. De prediking heeft haar eigen karakter. Maar juist omdat lezen anders is, wordt het niet door audio vervangen. Beide bedienen verschillende aspecten van ontvangen, overdenken en bewaren.
19. De grootste bedreiging is misschien niet digitaal
Wanneer over de toekomst van de gedrukte preek wordt gesproken, denken velen aan technologie. Misschien ligt de grootste bedreiging niet in de e-reader of podcast, maar in de afnemende leescultuur.
Wij leven in een tijd van korte berichten, voortdurende meldingen en snelle beeldwisseling. Lange teksten vragen concentratie en rust. Dat raakt niet alleen de prekenbundel. Het raakt elke vorm van geestelijke verdieping.
Een preek lezen vraagt bereidheid om zich te onderwerpen aan een gedachtegang die niet door de lezer zelf is samengesteld. Zij vraagt tijd om uitleg, onderscheiding en toepassing tot zich te laten komen. Als die oefening verdwijnt, verliest de kerk een vorm van nabetrachting en geestelijke concentratie.
De toekomst is daarom verbonden met opvoeding. Leren wij jongeren nog om een langere geestelijke tekst te lezen? Reiken wij uitgaven aan die helder zijn zonder oppervlakkig te worden? Laten wij zien hoe men een preek leest, vragen stelt, onderstreept en met de Schrift vergelijkt?
20. Wat blijft?
Bewaring
De kerk wil haar geestelijk erfgoed bewaren. Daarom werden preken van Hellenbroek, Smytegelt en Boston uitgegeven. Daarom worden onbekende handschriften opgespoord en oude bundels hertaald. Daarom worden digitale archieven opgebouwd. Bewaring is geen doel op zichzelf. Zij dient het geheugen van de kerk.
Verspreiding
Een gesproken preek bereikt in eerste instantie een concrete gemeente. Een gepubliceerde preek kan andere gemeenten, landen en generaties bereiken. Nederlandse preekcultuur reisde met emigranten naar Noord-Amerika en Zuid-Afrika. Buitenlandse preken kwamen door vertaling naar Nederland.
Toerusting
Mensen blijven behoefte houden aan onderwijs, geestelijke leiding en geloofsverdieping. Preken kunnen helpen bij catechese, huisgodsdienst, persoonlijke studie, pastorale omstandigheden en het kerkelijk jaar.
Stichting
Door vrijwel alle bronnen heen keert één woord terug: stichting. Bouwman spreekt over werkelijk stichting uit het lezen. Noord-Amerikaanse bronnen spreken over edification. Zuid-Afrikaanse bronnen over stigting. De gepubliceerde preek heeft toekomst zolang zij werkelijk dient tot opbouw van gemeente en lezer.
Verstaanbaarheid
Bewaren zonder verstaan is onvoldoende. Iedere generatie moet de oude inhoud opnieuw ontsluiten. Dat vraagt vertalers, hertalers, redacteuren, uitgevers, kerkenraden en preeklezers die tegelijk trouw en helder willen zijn.
21. Heeft de gepubliceerde preek toekomst?
Nu kunnen we terugkeren naar de vraag van dit symposium. Heeft de gedrukte of gepubliceerde preek toekomst?
Wanneer wij uitsluitend denken aan de traditionele gebonden bundel, is voorzichtigheid nodig. Er zijn geen openbare verkoopcijfers die een eenvoudige prognose mogelijk maken. Nieuwe generaties lezen anders. Uitgevers werken met kleine doelgroepen. Digitale alternatieven zijn overvloedig.
Maar wanneer wij spreken over de gepubliceerde preek in bredere zin, is het beeld robuuster. De geschiedenis laat zien dat de kerk telkens nieuwe middelen heeft gezocht om de bediening van het Woord te bewaren en door te geven: handschrift, drukpers, jaarlijkse bundel, thematische uitgave, e-book, digitale collectie, audio en video.
De vorm verandert. De behoefte blijft. Niet omdat iedere vorm eeuwigheidswaarde heeft, maar omdat de functies terugkeren: bewaring, verspreiding, toerusting, stichting en nabetrachting.
De internationale vergelijking versterkt dit. Waar kerken langere tijd zonder predikant waren, ontstond behoefte aan betrouwbare geschreven preken. Waar oude prediking achter taalbarrières dreigde te verdwijnen, ontstonden vertalingen en hertalingen. Waar digitale technieken beschikbaar kwamen, ontstonden online collecties.
22. Een opdracht voor kerk, uitgever en lezer
De toekomst ontstaat niet vanzelf. Zij vraagt keuzes.
Van kerken vraagt zij dat zij goede preken zorgvuldig bewaren, toestemming en auteursrecht respecteren en nadenken over selectie, context en langdurige ontsluiting. Een digitaal archief zonder redactie kan een overvloed worden waarin niemand meer vindt wat werkelijk nodig is.
Van uitgevers vraagt zij dat zij blijven investeren in inhoudelijke kwaliteit, betrouwbare tekstbezorging, hertaling, vormgeving en vindbaarheid. Leesbaarheid en opmaak zijn deel van de toegankelijkheid.
Van preeklezers vraagt zij geestelijke voorbereiding. Zij moeten niet alleen woorden correct uitspreken, maar zelf verstaan wat zij lezen, biddend rekening houden met de gemeente en de preek zo overbrengen dat de inhoud tot haar recht komt.
Van lezers vraagt zij oefening. Een preekboek opent zijn rijkdom niet altijd in vijf minuten. Lezen is een vorm van luisteren met de ogen. Het vraagt ontvankelijkheid, zelfonderzoek en gebed om de leiding van de Heilige Geest.
En van predikanten vraagt zij de vraag of hun geschreven preek ook buiten het oorspronkelijke moment dienstbaar kan zijn. Een spreekklare tekst, heldere structuur en zorgvuldige formulering kunnen later een andere gemeente of volgende generatie helpen.
Slot
Ik wil eindigen met een stelling.
De toekomst van de gepubliceerde preek ligt uiteindelijk niet in papier of in pixels. Zij ligt in de blijvende overtuiging dat Gods Woord zo kostbaar is dat het gehoord, bewaard, herlezen en doorgegeven moet worden.
De prediking blijft het hart van het kerkelijke leven. Een boek vervangt geen door Christus geroepen dienaar die met zijn gemeente leeft. Maar de geschiedenis laat ook zien dat de Heere het gelezen Woord heeft willen gebruiken. Wat als noodhulp begon, werd in vele gemeenten een middel tot stichting. Wat als nabetrachting werd uitgegeven, werd soms eeuwen later nog gelezen. Wat in een klein boekje verscheen, werd later een digitale verzameling.
De werkelijke vraag is daarom niet of het gedrukte papier zal overleven en evenmin of alles digitaal wordt. De werkelijke vraag is of de kerk erin zal slagen de rijkdom van eeuwen prediking zo te bewaren, te ontsluiten en door te geven dat nieuwe generaties haar blijven verstaan.
Als de kerk prediking blijft liefhebben, het geestelijke erfgoed zorgvuldig bewaart, oudere stemmen verstaanbaar maakt en nieuwe middelen verantwoordelijk gebruikt, dan heeft de gepubliceerde preek toekomst. Misschien niet altijd in dezelfde vorm. Maar wel met dezelfde roeping.
De geschiedenis van vijf eeuwen, de vroege synodale besluiten, de blijvende leesdienst, het RD-onderzoek, de internationale praktijk, de moderne uitgeefcatalogus en de digitale prekenbank wijzen allemaal in dezelfde richting: de vorm verandert voortdurend, maar de functie blijft opmerkelijk constant.
“De vraag is niet of het gedrukte papier zal overleven. De vraag is of de kerk de bediening van het Woord zo zal bewaren en ontsluiten dat nieuwe generaties haar blijven verstaan.”
Bronnen en verwijzingen
Ds. A. Schot
10 oktober symosium in Utrecht
Lees hier verslag van het Reformatorisch Dagblad
